‘Verborgen Verleden’ heraldisch en genealogisch fout

Arjan Lubach wilde wel eens weten wat er waar was van het familieverhaal dat hij via zijn oma Adriana van der Spek van graaf Floris V afstamde. In de laatste uitzending van Verborgen Verleden van dit seizoen (22.4.2017) kreeg hij zijn kans. Even dacht ik nog: “dan gaan ze wel even verkeerd te werk” toen hij naar de Gravenzaal in het Haarlemse stadhuis werd gestuurd. Daar hangen namelijk de gravenportretten in een versie uit omsteeks 1490. Ze dragen kleding en wapenrustingen uit die tijd, want men had aan het eind van de 15e eeuw geen idee hoe men een paar eeuwen eerder gekleed ging en schilderde maar wat men wel kende. Laat staan dat men wist hoe die vorsten (en de paar vorstinnen; dus meer dan één zoals de rondleider beweerde…) er zelf uitzagen in hun eigen tijd (ca 950-1490). Daar krijg je dus een nogal verkeerd beeld van.

maria en max
Maria van Bourgondiën en Maximiliaan van Oostenrijk ca 1490 (Haarlemse gravenportretten, uit Graven van Holland (Zutphen 1995) 143, detail.

Misschien had de schilder Karel de Stoute en zijn dochter Maria nog wel eens gezien, dus waarschijnlijk leek die laatste een beetje (Karels hoofd zit in een helm). Hij wist in ieder geval dat hertog en later Rooms koning en keizer Maximiliaan van Oostenrijk, de echtgenoot en opvolger van Maria, lang, blond golvend haar had, een kromme neus en een centenbakje, de bekende Habsburg-kin.

Lubach kreeg in Haarlem namelijk een beetje popie uitleg over de graven van Holland, maar men liet hem weten dat hij naar het Nationaal Archief in Den Haag moest wilde hij zekerheid krijgen. Over die herkomst dus. Men liet al doorschemeren dat die afkomst van Floris V er niet in zat, maar dat er daar wel wat anders, dat ook interessant was, te vinden was. In het depot van het NA, waar je als familieonderzoeker dus in het echt nooit komt, kreeg hij een middeleeuwse rekening te zien waaruit bleek dat de Van der Speckes tot de welgeborenen-stand behoorde. Er was ook nog wat materiaal over een aanstelling tot schout van Haarlem en een betrokkenheid bij het begin van de Hoekse en Kabeljauwse Twisten. Kortom: men was diep in de middeleeuwen beland en de Van der Speckes, zoals ze toen werden genoemd, waren geen gewone plattelanders uit Lisse.  Welgeborenen waren mensen van lage adel die er niet veel meer aan deden en eerder rijke boeren waren dan mensen die in een kasteel woonden. De archiefmedewerker verwees Lubach echter naar Leiden om tot het begin van de familie door te kunnen  dringen.

dirk van holland wapen
Het wapen van Dirk van Holland als landscommandeur van de Duitse Orde: het ordekruis gedeeld met Holland voorzien van een zwart-zilver geblokte schildrand (Arnout van Buchel, Monumenta, f. 94).

Daar werd Arjan Lubach door archivaris André van Noort geconfronteerd met het oudste archiefstuk waar een Van der Specke in voorkwam: uit 1329. En toen werd alles vaag. De archivaris meldde wel nog dat hij in ieder geval niet van een bastaard van Floris V afstamde, zoals het verhaal ging. Daarna kwam hij echter op de proppen met een bastaard van diens vader, graaf en koning Willem II, waarna er allerlei ‘theorieën’ rond gingen zweven. Die bastaard, ene Dirk, zou een voorvader van de Van der Speckes geweest zijn was theorie één. Volgens de grafelijke stamboom van Dek uit 1953 zou dat de Dirk van Holland kunnen zijn die tussen 1287 en 1303 als landcommandeur van de Duitse Orde wordt genoemd en die in 1312 overleed. Latere stambomen en geschiedenissen van en over de graven van Holland hebben het echter niet meer over hem bij de kinderen van Willem II, dus het is waarschijnlijk niet zeker van wie hij een bastaard was. Hij zou ook nog Willems jongere broer, Floris de Voogd, als vader gehad kunnen hebben. Op de wapenlijst van de landcommandeurs is trouwens mooi te zien hoe een bastaardwapens eruit kon zien: met een geblokte rand. Dergelijke mannen werden geacht celibatair te zijn, dus geen relaties met vrouwen te hebben: niet echt een voorwaarde voor veel nageslacht. Al weet je natuurlijk nooit.

De volgende theorie was dat er een bewijs van afstamming uit de graven van Holland te halen was via een zegel uit 1395! Dat was het zegel van Dirck van der Specke, schepen van Leiden en kleinzoon van Willem van de Specke uit 1329. Op het zegel is een klimmende leeuw te zien met eroverheen een barensteel. Dat laatste is een smalle band met een aantal rechthoekige hangers eraan die over de wapenfuguur, de leeuw dus, heengaat. Vervolgens sloeg archivaris Van Noort een flater van jewelste, want hij zei letterlijk: “dat duidt op een bastaardkind”. En dat is dus niet waar! Een barensteel staat in die periode (dus de late 14e eeuw, maar ook al in de late 13e) in eerste instantie voor de oudste zoon binnen een geslacht bij leven van de vader. Zodra die overleed verwijderde die zoon die barensteel, die eigenlijk alleen smalle strook stof of leer was met wat afhangende lapjes, en voerde hij, als nieuw hoofd van de familie, het volle wapen.

Bastaarden voerden in de 13e en 14e eeuw heel andere tekens en tooiden zich dus niet met barenstelen. In de 13e en vroege 14e eeuw stond het wapen van de natuurlijke vader meestal in een vrijkwartier, een vierkant vak linksboven in het schild, of in de bovenste helft van het schild als het vaderswapen zelf al ingewikkeld was. De rest van het schild bleef dan blank. Ook andere methoden werden wel gebruikt, zoals uit de geblokte rand van Dirk van Holland, hierboven, bleek. Dat principe werd ook in Engeland wel toegepast. Tegen 1300 kwamen er de schuinbalk, schuinstaak of schuinstreep bij, een diagonale band van linksboven naar rechtsonder over het voorvaderlijk wapen. Als Dirck van der Specke in 1395 een bastaard van de graven van Holland was geweest had hij waarschijnlijk zo’n schuinstaak over de leeuw gevoerd. De barensteel duidt echter aan dat ze volkomen legitiem waren.

rietstap teylingen
Van Teylingen wapen (J.B. Rietstap, Wapenboek van den Nederlandschen Adel, deel 2, plaat 88 (1887)).

Vervolgens lanceerde de archivaris een derde theorie: de wapenkleuren zouden die van Holland zijn (een rode leeuw op goud/geel) en de barensteel zou blauw zijn. Dat was gebaseerd op wat Gijsbert van Rijckhuysen in de 18e eeuw op zijn wapenkaarten van de magistraten van Leiden had getekend. Die moest voor Dirck  echter afgaan op zijn zegel en daar staan natuurlijk geen kleuren op. Ook was het systeem van arceringen voor heraldische kleuren er nog niet. Dat werd pas in het begin van de 17e eeuw verzonnen om in gravures (die altijd zwart-wit waren) toch heraldische kleuren aan te geven. Rijckhuysen maakte daar dus gebruik van. Maar de echte kleuren had hij nooit gezien: het zou net zo goed een zwarte leeuw op zilver met een rode barensteel geweest kunnen zijn.

Vervolgens kwam Van Noort met de volkomen uit de lucht gegrepen connectie met het adellijke geslacht Van Teijlingen (rode leeuw op goud met een blauwe barensteel, volgens het ‘wapenboek van Rietstap’), wat hij exact hetzelfde wapen noemde. Als je leest wat daar in de tekst bij ‘Van Teylingen’ (zo wordt het daar geschreven) staat, ga je daar vraagtekens bij zetten:

Het is ons onbekend uit wat oorzaak de blauwe kleur aangenomen is, want de zilveren lambel (oud-Frans voor barensteel HtJ) was het kenteeken der Teylingens en de blauwe dat der Brederodes.

En dat is terecht. We kennen die kleuren van die respectieve barenstelen uit het wapenboek Gelre (ca 1380) en die zijn behoorlijk betrouwbaar. Men zegt dus dat het wapen van Dirck van der Specke hetzelfde is als dat van de in de 18e eeuw nog levende adellijke Van Teylingens, maar dat zou dan een zilveren barensteel moeten hebben. Hier lijkt het dus eerder op het wapen van de Van Brederodes. Bij de Van Brederodes zijn echter in de bestaande genealogieën rond 1300 geen bastaarden genaamd Willem of Dirck te bekennen. Zowel bij hen als bij de Van Teijlingens komen die voornamen, afgeleid van de Hollandse graven zoals bij veel adellijke families gebeurde, trouwens regelmatig voor; dat zegt dus ook niks.

Brederode stamt waarschijnlijk uit Teijlingen (veel bewijs daarvoor is er niet) en dat geslacht zou weer een connectie met de graven van Holland hebben. De naam Teijlingen komt in 1143 voor het eerst voor (Gerhardo de Teilinc) dus als dat zo is moet die aftakking daarvoor ontstaan zijn, zeg aan het begin van de 12e eeuw. Daar zijn echter geen bronnen over en daarom is men later allerlei verhalen gaan verzinnen, bijvoorbeeld over afstamming van een broer van graaf Dirk III genaamd Sicco of Siegfried (+1030). Daar is dus geen enkel bewijs voor. Dat het wapen Teijlingen dat van Holland met een breuk, de barensteel, is klopt, maar we zullen nooit weten hoe die afstamming in elkaar zat want heraldiek werd in Holland pas tegen 1200 gebruikelijk.

De Brederodes geloofden, na het uitsterven van de oudste tak der Teijlingens, dat ze in de 15e eeuw echt de laatste afstammelingen van de graven van Holland waren en lieten op den duur de barensteel weg, maar daar lachte men destijds toch een beetje om. Reinoud II van Brederode werd er door de hertogen van Bourgondië zelfs om gewantrouwd, want hij vond dat hij meer recht op Holland had dan die Bourgondiërs.

Intussen is er dus geen bewijs dat de Van der Speckes van de Van Teijlingens afstamden en ook niet dat ze natuurlijke nakomelingen van de graven van Holland waren. Arjan Lubach kan dan wel leuk gaan lopen doen in de ruïne van Teijlingen, maar zijn afstamming via bastaardij uit die edelen is gebaseerd op lucht en op foute aannames door een Leidse archivaris over het wapen Van der Specke.

9 gedachten over “‘Verborgen Verleden’ heraldisch en genealogisch fout”

  1. Ach, wat
    jammer voor Arjen dat jij nou z’n nieuwe status als afstammeling van de Graven van Holland weer opblaast… De programmamaker vond het waarschijnlijk interessanter om al die uit de lucht gegrepen aannames voor waar te verkopen, om z’n programma een beetje op de leuken. Tja, zo gaat dat!

  2. Wat me eigenlijk het meeste schokt -als je kritiek waar is, Henk ‘tJong- dat dit programma van de NTR dus óók al bezig is met een lading nepfeiten. En dus gecheckt moet worden; vóór je volgende programma’s kint vertrouwen is in wat ze te berde brengen. Alles voor de kijkcijfers. Heb je met de readactie van Verborgen Verleden jouw kennis gedeeld?

    Dit is ergerlijk. Ook al omdat -in dit geval- het toch al grote ego van Lubach zijn lawaaishows nog meliger zal maken.

    1. Ik heb dikwijls nogal wat twijfels als het over de vroegste generaties van de diverse hoofdpersonen in Verborgen Verleden gaat, maar neem niet veel de moeite die na te zoeken. Omdat het hier dus over een koe van een heraldische fout ging en ging over de Van Teilingens, die toevallig in mijn huidige onderzoeksgebied vallen, kon ik direct een foutmelding geven. Het zou zo moeten zijn dat je niet hoeft te twijfelen aan de stambomen die gepresenteerd worden, maar als er meer van dergelijke fouten gemaakt blijken te zijn, moet je je afvragen of daar niet even iemand naar moet kijken.

      Ik heb de link naar mijn blog doorgestuurd naar de archieven van Haarlem en Leiden en het NA. Ook kasteel Teijlingen en de vertegenwoordiger van Lubach, evenals de contactpagina van zijn eigen website hebben die link gekregen. Bovendien heb ik hem naar de NTR gestuurd. Alleen het archief van Haarlem en een bestuurslid van kasteel Teijlingen hebben tot nog toe de moeite genomen te reageren. Beide met de boodschap dat zij er gelukkig ‘goed’ afgekomen zijn. Ik wacht af…

  3. Dank voor je reacties! Ik ben benieuwd wat je meldingen opleveren….

    Wat mij betreft reikt de (door een deskundige aangetoonde) flauwekul in deze uitzending verder dan alleen dat er (in dit geval) weinig van klopt.

    Want: de uitzending is een heldere illustratie van de polarisatie in tijden van alternatieve feiten. De verbolgen verdediging van veel wetenschappers tégen de aantijging dat wetenschap vaak bevooroordeeld is en ook niet onomstotelijk vast staat; dat het einde zoek is als ‘wij’ (=het publiek) wetenschappers niet meer vertrouwen. Voilá, hier zie je 1 populair wetenschappelijk voorbeeld hoe zoiets ontstaat. Bovendien volstrekt onnodig, want elke (onzekere, maar wel kloppende) uitkomst van de zoektocht in deze uitzending zou de kijker hebben bevallen. Het gaat immers om de boeiende ingewikkeldheid van zo’n onderzoek, hoe je een spoor terug volgt. Dát aantonen levert respect op voor (deze) wetenschap. Ernstig gemiste kans dus. En vooral bevestiging van wetenschap-haters.

    Het tweede waar ik me aan stoor: de minachting van de programmamaker voor de geïnteresseerde en niet helemaal domme kijker. Alsof die alles voor zoete koek slikt en volstrekt onwetend is.
    Want dat is precies de reden waaróm ik ontdekte dat de handel rammelt.
    Ik zat n.l. geboeid te kijken en belandde tot mijn verbazing van de ene 5 minuten in de andere 10 minuten 2, 3, of zelfs 5 eeuwen eerder. Er werd niks uitgelegd wat deze afstamming ook maar enigszins aannemelijk maakte. ‘Dat kan ook niet in een gecomprimeerd uurtje’, dacht ik nog.
    Het duizelde toen zonder enige uitleg ‘van der Specke’ werd gekoppeld aan Lisse, aan het eerste hoogheemraadschap, dijkenbouw, ene Dirk, graaf Willem II en zo verder. Heel toevallig in mijn ogen interessant omdat ik onlangs Auke van der Wouds ‘Het lege land’ en Maks ‘De levens van Jan Six’ las. Inmiddels bezig met Kennedy’s ‘Beknopte geschiedenis van Nederland’, kwamen steeds herkenbare personages en situaties voorbij. Boeiend dus, waardoor extra opviel dat ik nogal wat onderdelen niet kon volgen.

  4. Dit alles triggerde om op internet te zoeken naar meer uitleg over de barensteel. Tot mijn verbijstering las ik daar een heel andere uitleg. Huh? Verder zoeken dus. Naar graaf Willem II en Floris V; het hoofdstuk over deze personen was ik in Kennedy n.l. net gepasseerd. Dus leuk om er meer over te lezen.

    Wat toen op internet langskwam: allerlei teksten uit oude archieven die in de bewuste uitzending letterlijk langs waren gekomen, voorgelezen door een archivaris, conservator of wie ook. Ik herkende ze onmiddellijk.

    De vraag is nu: zijn deze teksten tijdens het maken van deze uitzending uit de archieven naar boven gekomen en gelijk op internet gezet? Prima.
    Of is de volgorde omgekeerd: stonden ze daar al en konden de programmamakers zo gemakkelijk een verhaal aan elkaar breien? Zonder uit te zoekn hoe ze geschakeld waren? Ik kan het niet geloven, want het zou wel heel ernstig zijn.

    Wat vooral niet klopt: de hoofdpersoon in deze uitzending heeft het familieverhaal v.d. Florisafstamming tot uitgangspunt weten te maken van de zoektocht. De tocht lijkt daarom DUS gestart te zijn in Haarlem, waar hij hoopte dat het verhaal aangetoond zou worden.
    Voor zover ik iets weet van methodologie, kan dat alleen als je werkelijk onbevooroordeeld de erfelijkheidslijn richting het heden zorgvuldig uitvlooit. En probeert bewijsmateriaal te vinden dat de veronderstelling tegenspreekt. En dan waren ze vast niet in Zoetermeer bij zijn grootmoeder uitgekomen.
    Veel beter was de richting andersom geweest: vanaf die grootmoeder terug in de tijd.
    Met hetzelfde resultaat.

    Is dit alles ernstig? Ik vind van wel. Lariekoek die wordt voorgeschoteld als grondig onderzoek. Terwijl de lekenkijker nu juist zo mooi iets uitgelegd had kunnen worden over hoe betrouwbaar onderzoek werkt.

    P.s. haha, Lubach mag zich als z.g. bastaardafstammeling van graaf Willem II zelfs verheugen in afstamming van Karel de Grote ….
    Nog even en de Egyptische farao’s komen ook weer in zicht.

  5. Inmiddels 4 reacties ontvangen: één van het Noord-Hollands archief in Haarlem, dat me gelijk gaf over die gravenportretten en zich bewust was van het risico dat je met TV-ploegen loopt. Van het bestuur van Kasteel Teijlingen kwam een positieve reactie en de NTR, de verantwoordelijke voor het programma beloofde dat de redactie naar aanleiding van mijn blog het bewuste VV zou gaan evalueren. Vanmorgen kwam nog een reactie van het Nationaal Archief dat de verantwoordelijkheid bij de programmamakers legt. Ik heb teruggemaild dat je als archief ook een verantwoordelijkheid hebt om na te gaan of je gegevens wel goed geInterpreteerd gaan worden. Van Leids archief en Arjan Lubachs agent en productiebedrijf tot nu toe niks.

Geef een reactie